Alle berichten van Molenmarkt Wageningen

Column: korenmolen in de Eng

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

De uit Heelsum afkomstige molenaar Hendrik Hulshuizen liet in 1879 een ronde stenen windkorenmolen met stelling bouwen voor zijn zoon Jan. De plaats was in de Wageningse Eng tussen de tabaksvelden aan de zuidkant van de Harnjesweg, dat toen nog maar een paadje was. Plaatselijke tabaksboeren maakten nog bezwaar tegen de bouw, omdat zij vreesden dan de wind uit hun schuren zou worden gehouden zodat de tabak niet goed kon drogen. De bouw ging toch door en zo verscheen er een kloeke korenmolen, die Jan met veel succes bemaalde. Zijn broer Hendrik  Hulshuizen liet een 16 PK gasmotor in de molen bouwen, die moest helpen als er geen wind was. De pijp voor het stadsgas steekt nu nog steeds uit de grond omhoog. De Vlijt heeft gelukkig nooit fatale ongelukken meegemaakt. In 1901 sloeg de bliksem in de houten askop, waarna een gietijzeren askop werd gestoken. In 1933 brak de houten buitenroe en de helft belandde loodrecht in de moestuin. In de 2e WO liep De Vlijt door granaatvuur beschadigingen op aan de kap en het gevlucht.

Na de oorlog wilde molenaar Van Veldhuisen de molen vervangen door een grote machinale maalderij. Door tussenkomst van de historicus Max van Hoffen kwam dit zover niet en werd zelfs tot herstelwerk besloten in 1951-1952. Na het overlijden van Van Veldhuisen verviel de molen weer, tot uiteindelijk de Gemeente De Vlijt kocht en zorgde voor een restauratie. Om veiliger en efficiënter te kunnen werken, werden in 1985 fokwieken met remkleppen aangebracht.  De Vlijt is momenteel een van de meest volledig in bedrijf zijnde traditionele windkorenmolens van Nederland. Wij hopen dat hij nog lang het levendige stadsbeeld van Wageningen mag meehelpen bepalen. Zie: www.molenmarktwageningen.nl  en www.oudwageningen.nl

Column: Machinale molens

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Overige machinale molens in Wageningen.

Vanaf de middeleeuwen zagen we de waterradmolens, de rosmolens en natuurlijk de windmolens in Wageningen hun werk verrichten door vele ambachtslieden voor allerlei producten en voor voeding van mens en dier. De 19e eeuw maakte dat door het gebruik van eerst de stoommachine er een grotere onafhankelijkheid van natuurlijk energiebronnen ontstond.

In 1860 lieten Reijer Rutgers en Hendricus Pannekoek aan de Veerstraat (ongeveer op nr 55) een schors- en tevens graanmolen bouwen, aangedreven door een stoommachine. Het zal geen groot succes geweest zijn, want in 1891 verkoopt Rutgers de stoomkorenmolen en werd hij afgebroken.

Ook de windmolenaars keken erg naar elkaar, zo kwam er in De Eendracht eind 19e eeuw hulpaandrijving in de vorm van een 12 pk petroliemotor. In De Ooievaar verscheen ook een 12 pk petroliemotor en in De Vlijt in 1902 een 16 PK gasmotor. De pijp waar het stadsgas De Vlijt inkwam, is nog steeds aanwezig. Men keek erg naar elkaar om qua concurrentie niet te ver uit de pas te lopen!

In 1906 werd de graanmaalderij van Van Ingen gebouwd. Deze stond aan de 1Buurtseweg  op de plaats waar nu de sporthal staat. Deze maalderij werd aangedreven door een 16 PK zuiggasmotor en is rond 1955 gesloopt. De firma Gebrs Roes hadden voor hun leerlooierij  ook een schorsmaalderij in de 1e Gerdesstraat. Er draaide nog een windmolen in Wageningen en wel op de tuinderij van de familie Hioolen, waar een Amerikaanse windmolen water oppompte en een hoog reservoir vol kon pompen op windkracht om de hele kwekerij te kunnen bevloeien. Ook maalde men met molenstenen tabak voor snuif, de specialiteit van deze familie. De Hioolens kwamen oorspronkelijk uit Kralingen en maalden daar snuif en carotten op de beide windmolens De Ster en De Lelie aan de Kralingse Plas.  Omdat Rotterdam uitbreidde werden zij onteigend en verhuisde de familie naar de Tarthorsterweg in Wageningen, waar de bestaande tuinderij Pomona werd overgenomen.

Column: molen de Eendracht II

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Einde van “de Windkorenmolen van Wageningen” (1383 – 1996)

“De Eendracht” werd na de verwoestende brand van 1906  4,5 m opgehoogd, omdat de molen inmiddels tussen de hoge villa’s was komen te staan. Er werd een kap van een oude gesloopte Zaanse oliemolen gekocht en op de verhoogde stenen romp gezet. Zo ontstond er aan de toenmalige Rijksstraatweg een bijzonder model molen, nl een belt-stellingkorenmolen met een erg bewogen geschiedenis. De molen had drie koppels stenen op de wind en twee koppels op de begane grond, die bij windstilte aangedreven werden door een 12 PK petroliemotor.

In 1939 brak er tijdens het malen een houten roe. Ook de stelling liep schade op. Molenmaker Chris van Bussel uit Weert kreeg opdracht om de windmolen te moderniseren en zodoende werden er nieuwe stalen potroeden gestoken en het gevlucht werd gestroomlijnd volgens het systeem Van Bussel.

“De Eendracht”  was toen een van de meest moderne windkorenmolens en molenaar Jac. van Rooijen ontving in het najaar van 1939 van de Hollandsche Molen uit Amsterdam het Certificaat van Verdiensten.  Helaas alleen van korte duur,  want op 14 november 1940 raasde een zware storm over Nederland. 24 molens leden grote schade. “De Eendracht” liep door de vang,  ging op hol en verloor haar roeden en kap. Einde van het gebruik van windkracht.

In de jaren die volgden verdween de opbouw uit 1906 en ook de stelling. Ook de belt werd afgegraven. De elektrische maalderij werd voortgezet tot de laatste eigenaar, J. van Baren, overleed in 1989.

Een projectontwikkelaar kocht het bedrijfsterrein plus de molen. De Gemeentelijke Monumentencommissie beval de molen aan als gemeentelijk monument, maar de politiek negeerde dit. Plannen om de molenromp te integreren in nieuwe bebouwing werden afgewezen. De Historische Vereniging Oud Wageningen vroeg rijksbescherming aan, maar dit verzoek werd ook afgewezen. De Gemeente verleende vergunning voor bouw van 14 appartementen. In 1996, het Jaar van het Industriële Monument, werd deze bijzondere molen gesloopt.

Column: molen de Eendracht

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

De  in 1996 gesloopte molen De Eendracht aan de Gen. Foulkesweg werd gebouwd op dezelfde plaats als waar de eerder beschreven standerdmolen op 24 september 1784 afbrandde. De ronde stenen beltkorenmolen werd gebouwd door molenmaker G. Dibbets voor Fl 10.985 en was klaar in 1785. Zoals  eerder genoemd werd het oude feodale Dwangrecht afgeschaft in 1796, wat de aanzet zal zijn geweest voor verkoop. Zo werd de nieuwe molen te koop aangeboden door de Domeinen in 1801 en werd in 1803 de Firma Gebroeders Pannekoek (Steven, Jan en Nicolaas) eigenaar. Deze firma bezat reeds enkele molens waaronder de papierwindmolen te Heelsum. In 1806 werd Hendrik Brouwer de molenaar. In 1832 waren “de Erven Nicolaas Pannekoek” de eigenaar en in 1852 liet Hendrikus Johannes Pannekoek een pakhuis bouwen bij de molen. In 1873 was Lambertus Rutgers eigenaar en hij liet de woning achter de molen bouwen. De molen werd ook geschikt gemaakt om eek te kunnen malen. De weduwe van Lambertus en Reijer Rutgers laten een nieuw groter pakhuis bouwen. In 1894 werd  Jacob van Rooijen de nieuwe eigenaar van de molen, pakhuis en woning en gaf vanaf nu de molen de naam De Eendracht. In dit jaar liet Jacob ook een petroleummotor plaatsen in het motorhok oostelijk tegen de molen aan. Deze dreef twee koppels stenen aan bij windstilte.

Op 31 juli 1906 brandde De Eendracht helemaal uit, nadat een brandje op de dag ervoor, ontstaan in het nieuwe motorhok, niet goed is geblust. ‘s Nachts wakkerde het brandje toch weer aan. Einde van de originele beltmolen en een einde aan de runproductie. Toch zou de molen in 1906 weer herbouwd worden. (wordt vervolgd)

Brononderzoek: Historische Vereniging Oud Wageningen.

Column: Eekmolen de Ooievaar

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

De stenen achtkante Eekmolen De Ooievaar. 1617 – 1908. (En tevens de eerste foto van De Vlijt)
Foto familie Rutgers

In 1617 al werd Eekmolen De Ooievaar gebouwd en ingericht tot koren- en schors- of eekmolen.  Hier werd eek gemalen. Eek is losgeklopte bast van jonge eikebomen en de gemalen schors bevatte looizuur; gemengd met water werd het run, waarmee huiden gelooid konden worden. De plaatselijke leerbewerkers maakten zadels, laarzen, paardentuig en meer. De molen stond op de plek waar de Otto van Gelreweg zou komen voor kruising Gen. Foulkesweg. Een gevelsteen van de Eekmolen kun je nog zien in het pand van Notaris Smit-Mohrmann.

In 1844 kwam De Ooijevaar in bezit van Reijer Rutgers. Deze kocht de stenen korenmolen, de latere Eendracht, er in 1889  bij. Op De Eendracht werd toen ook eek gemalen. Het einde van de achtkante Ooievaar kwam toen de gebroeders Roes eind 19e eeuw in de Stationsstraat een grote leerlooierij startten en zelf machinaal de eek gingen malen. De oude windeekmolen werd gesloopt in 1908. Bij de Eekmolen was van oudsher ook een rosmolen, getuige de onroerendgoed beschrijving: “Een hoft die de muller gebruijkt en daar de rosmolen gestaan heeft. Langs de bovenweg naar Arnhem; de koornmullers huijs en hof met toebacland, molen en werft afgescheijden met een toebac-hegge”. Reijer Rutgers junior ging in 1900 niet bij de pakken neerzitten en werd succesvol met het fabriceren van kunstmatige molenstenen. In 1916 werd er een fabriek gebouwd aan de Arboretumlaan, waar momenteel het Bloemenparadijs van Willem van der Meijde is gevestigd. Kleinzoon Jacob Rutgers maakte er molenstenen tot zijn dood in 1983. Honderden molenstenen werden gemaakt en geleverd aan evenzovele korenmolens. De Reijer Rutgers molenstenen werden een begrip in molenland en op veel molens zijn nog deze Wageningse stenen te vinden.

Brononderzoek: Historische Vereniging Oud Wageningen.

Column: de 7de rosmolen

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Op de hoek van de Heerenstraat-Molenstraat was de zevende rosmolen in de Wageningse binnenstad werkzaam tussen 1580 en 1653. In 1580 werd de bekende standerdmolen, een windkorenmolen,  aan de voet van de berg, in brand geschoten. Het waren roerige tijden in Wageningen en de 80-jarige oorlog eiste zijn tol. De magistraat van onze stad realiseerde dat de bakkers moesten kunnen bakken en de bevolking moest kunnen eten. Dus liet men in 1580 de roskorenmolen oprichten voor het geval dat de stad weer belegerd zou worden. De molen stond precies op de plaats waar nu de zaal van Loburg is en waar veel Wageningers feest gevierd hebben. In 1653 wordt de rosmolen niet meer gebruikt en wordt hij afgebroken.

De 80-jarige oorlog is voorbij. “Peter Hendricksen betaelt hetwelck de errebeijders hadde verteert over het afbrecken van de rosmeulen”. Het is duidelijk dat de Molenstraat zijn naam ontleent aan deze molen.  De eerdere naam van de Molenstraat  was ooit Rozemarijnstraat. Het zou kunnen dat het met dames te maken had en een oud beroep. In elk geval begint Mortier op deze plek een smederij in 1911 tot 1926. W. Viets vergroot het bedrijf in 1930 en verschijnt de kloeke naam “IJzer & Staal” in de gevel.

Jack Nijeboer, van de Nije, die het pand van Van Brakel in de Hoogstraat betrok en ook een gevierd Wagenings Zydeco-muzikant was, huurde het pand in 1975. Bouwde een extra vloer in het hoge pand om zijn voorraad kasten op te slaan. Biboog—Cafe De Smederij en momenteel Cafe Loburg en boven Pizzeria Sa Lolla. Vanaf volgende week verder met de molens buiten de muren.

Brononderzoek: Historische Vereniging Oud Wageningen.

Column: olie-pel-houtzaag-korenmolen

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Gedeelte van tekening van Hendrik Hoogers uit 1786 met gezicht op de Grebbedijk en de haven en tevens de enige afbeelding van de oliemolen.

De olie-pel-houtzaag-korenmolen aan de haven (1730 tot 1823), zie foto. In 1730 wordt de wind-oliemolen in erfpacht uitgegeven voor Anthonie van der Harten alsmede ook voor Bartold en Jan Suirmond. Onder de bepaling dat “de Wintolymolen in genen coorn- of andere molen mag veranderen”, nog steeds oiv het Dwangrecht, dat pas in 1796 werd afgeschaft. In een oliemolen werden de zaden eerst geplet met de rechtopdraaiende stenen, daarna werd het zaad verwarmd en in buulzakken gedaan. Daarna werd met grote druk de olie uit het zaad geperst en vond de olie zijn weg voor verlichting, verfbestanddeel, zeep, smering enz.

In 1809 vroeg F.J.Beek toestemming om op eigen kosten de grond te mogen ophogen om een loods te kunnen plaatsen om het hout en zijn producten veilig en droog te kunnen opslaan. “Requestrant heeft proefondervindelijk al veel schade en nadeel door ontvreemding moeten ondervinden”. Tevens  wordt er in dit verzoek gesproken dat eigenaar Beek de oliemolen veranderd heeft in een pelmolen en een houtzaagmolen. In 1812 klaagden de eigenaren van de korenmolen

De Eendracht over de onwettig verrichte verbouwing aan de oliemolen, die nu zelfs een graanmaalfunctie erbij had gekregen.  Het schept dan ook geen verbazing dat Nicolaas Pannekoek & Cs, tevens eigenaren van De Eendracht, als kopers worden genoemd van de grond en het geheel. Het lijkt er sterk op dat hiermee de concurrentie gewoon weggekocht werd.

De molen werd gesloopt en op 24 sept 1823 werden alle onderdelen van de oliemolen met zijn vele functies geveild in etablissement Het Geldersch Welvaren. In 1834 werd de grond doorverkocht met de bepaling  “dat eenen volgenden eigenaar zich verbindt of verpligt om op het gekochte geenen koornmolen te doen bouwen”.

Bron: Historische vereniging Oud Wageningen.

Column: de 6de rosmolen

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september verschijnt er iedere week een verhaal geschreven door oud molenaar Hans Dobbe van een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad.Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe.

Op de hoek Hoogstraat-Emmapark was de zesde rosmolen in de binnenstad tussen tenminste 1784 en 1827. (Foto H. Dobbe)

De zesde rosmolen in de Wageningse binnenstad stond aan de wal bij de Nudepoort op de hoek met de Hoogstraat. Deze molen was ook een grutmolen en wordt genoemd op 30 januari in 1784.

Barend van Zadelhoff erfde toen “een huijs, schuer, grutmolen, hoff en erven aan de Hoogstraat/hoek stadswal bij de Nudepoort. (Verder drie gouden oorknoppen, een zilveren beugel met zijn tas, en dito snuijfdoosie, en dito naaldkoker, en dito breijklosie, een paar dito gespelt, een psalmboek met de krammen, en een doosje met kant, en geld.) Barend trouwde met Gerharda Pannekoek in 1797. Zij was een zus van Nicolaas Pannekoek, de latere eigenaar van molen De Eendracht, de in 1996 gesloopte windkorenmolen aan de Gen. Foulkesweg.  Over de grutmolen is verder niet veel bekend. Wel dat in 1827 bij een boedelscheiding Nicolaas Pannekoek ook een deel krijgt.

In de meidagen van 1940 is het perceel, waar de grutmolen in stond helemaal verwoest en is er nieuw gebouwd in de stijl van de Delftse School. De eerste steen werd op 22 juni 1942 gelegd door Kees de Heus, 6 jr oud. Daarin de tekst: Gevestigd 1858, verwoest mei 1940. (ontwerp van J.J. de Goede, oprichter van Oud Wageningen en eerste voorzitter)

Bakker J.A. Maasland heeft hier nog jarenlang zijn brood- en banketbakkerij gehad met de zij-ingang aan het Emmapark. Ondergetekende heeft hier ook nog een tijd wekelijks meel geleverd, zonder weet te hebben dat op deze plaats 150 jaar eerder ook een molenaarsbedrijf gevestigd was.  Hierna was er vanaf 1997 enkele jaren Reisbureau Nijenhuis bv. En momenteel is er de kapperszaak Ilayda in het hoekpand.

Brononderzoek: Historische Vereniging Oud Wageningen.

Column: grut- en pelmolen

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Het Rimsdickshuys stond tegen de stadswal aan precies op de plaats
waar nu de flat staat. (Foto H. Dobbe)

De 5e rosmolen in de Binnenstad is de grut- en pelmolen in “het oude Rimsdickshuijs”. Gillus van Riemsdijck  en kort daarna Cornelis van Riemsdijck waren burgemeester van Wageningen in de 16e eeuw. Zij bewoonden het naar hen genoemde “ Rimsdickshuijs”.

Door de bewoning van de familie Van Riemsdijck zal de weg naar hun huis de naam Riemsdijkstraat gekregen hebben. Dit grote huis stond aan het uiteinde van de Riemsdijkstraat tegen de stadswal aan ongeveer op de plaats van het huidige flat. (foto).  In 1776 wordt het perceel bij een verkoping omschreven als “huys, erve, stallinge en koetshuijs, manege, bassecour, thuijn, koepel en theehuijs en verder alles wat daartoe behoort, soo en als ’t selve door den Heer Transportant is bewoont geweest aan de Riemsdijkstraat, streckende tot en langs de Stadswal”. In de naastgelegen schuur op hetzelfde perceel bevond zich de genoemde grut- en pelmolen. In de pelmolen werd gerst gepeld tot gort voor o.a. gortepap. De gerst werd ontdaan van de harde schil door de korrels met hoge snelheid tegen een scherpe geperforeerde blikken plaat aan te schuren, waardoor de korrel zo “geslepen” werd. In 1806 is dit bezit “huis en erve met annexe schuur, grut- en pelmolen” eigendom van de Heer Thimon Christiaan Westerloo en zijn vrouw Barbara Louisa Sandra echtelieden.

In 1812 werd “het Rimsdickshuis” van Thimon Westerloo gesloopt. Over bleef de schuur waarin de rosmolen was, die de grut- en pelmolen aandreef.

Van 1826 tot 1868 is de schuur met de molen eigendom van Johannes Everhardus de Voogt en Femia van Endt. De schuur is dan in gebruik als koetshuis, stalling en pakhuis. Over de aanwezigheid van de rosmolen wordt dan niet meer gesproken.

Brononderzoek: Historische Vereniging Oud Wageningen.

Column: perceel Hoogstraat 48

Tot aan de 41ste Molenmarkt op 14 september schrijft oud molenaar Hans Dobbe iedere week een verhaal over een van de vele molens, die ooit in Wageningen werkten en een levendig panorama vormden in onze stad. Schilderachtig mooi en voor velen nog totaal onbekend tot nu toe, wordt er een overzicht gegeven.

Hoogstraat 48 waar de vierde grutmolen werkte in de 17e tot in de 19e eeuw.
(Foto H. Dobbe)

kwam in de 17e eeuw uit op de Achterstraat, zoals de Heerenstraat toen heette. Op deze grond stond de vierde rosmolen, ook een grutmolen, waarschijnlijk in een schuur achter de grutterswinkel. Zo konden de paarden en de aanvoer vanuit de Achterstaat plaatsvinden. De grutmolen heeft tenminste bestaan tussen 1689 en 1867. In 1693 was er een heftig conflict tussen 2 buren.  Meester Lamert de Metzelaar krijgt opdracht “’t gat in de muer tusschen  Dirck Jans en Reijnier Reijnierssen toe te metselen”. Reijnier Reijniersen protesteert door te dreigen ‘sal ick alde werelt kennisse in geven, roepende op de Merckt hoort en siet hier word mij de Boode geweijgert’. Kennelijk wilde hij dat de gerechtsbode het werk stopte.

Van grutterijactiviteiten lezen we dat in 1774 Hendrik de Kemp erft “Huijs, schuer en erff en grutmolen en al ‘tgeen verder aan toebehoort.” In 1879 is de hele zaak te koop, waar sedert jaren met het meeste succes “de grutters-affaire en de korenhandel” is uitgeoefend.

Tussen de Hoogstraat en de Achterstraat woonden vanaf 1586 de zusters Augustinessen. Vanwege de hervorming was hun klooster in Renkum verwoest en vonden zij in Wageningen onderdak in enkele huizen, genoemd het Convent. Vandaar de namen 1e en de 2e Kloostersteeg. In 1989, toen de kelder van café ‘t Gat gegraven werd, ontdekte de archeologische werkgroep op een van de muren fragmenten  van een afbeelding van het klooster, waar de Renkumse zusters ooit woonden.  Ook werd onder een deurpost een flink stuk molensteen gevonden. Waarschijnlijk dat dit stuk steen afkomstig was van deze vierde  grutmolen. De archeologen brachten dit grote stuk molensteen naar molen De Vlijt, waar het nog altijd op het molenerf ligt bij de banken. Hierop wordt bij mooi weer het blad met koffie voor het molenpersoneel neergezet. Een aandenken aan de rosmolens in de Wageningse binnenstad.